De Schijf van Vijf - Gezonder of gepolder?

Van voedselzekerheid naar poldercompromis

De Schijf van Vijf bestaat al sinds de jaren vijftig. Oorspronkelijk was het doel simpel: voorkomen dat mensen tekorten kregen. In de decennia daarna verschoof de focus naar het voorkomen van welvaartsziekten. En nu, in de nieuwste versie, is er een derde dimensie bijgekomen: duurzaamheid.

Die verbreding is begrijpelijk. Voedsel en milieu zijn onlosmakelijk verbonden, dat weten wij als boeren als geen ander. Maar het maakt een voedingsrichtlijn ook ingewikkelder. Want gezondheidsadvies en milieubeleid zijn niet hetzelfde, en als je ze door elkaar haalt, krijg je adviezen die op beide fronten halfslachtig zijn.

Concreet: de Gezondheidsraad adviseert maximaal 200 gram rood vlees per week. Het Voedingscentrum gaat in de nieuwe Schijf van Vijf verder en zet de grens op 100 gram, met als extra motivatie de milieu-impact. Dat is niet alleen een wetenschappelijke keuze, maar ook een maatschappelijke en politieke afweging. En dat mag, als je daar maar eerlijk over bent.

Milieu-impact: het klopt, maar niet zo simpel

De redenering achter de milieuwijziging is gebaseerd op de zogenoemde LCA: een analyse van de milieu-impact van een productieketen. Gemeten in CO2-uitstoot, landgebruik, stikstof en waterverbruik scoren plantaardige eiwitten gemiddeld gunstiger dan dierlijke. Dat klopt als je naar de gemiddelden kijkt. Maar gemiddelden vertellen nooit het hele verhaal.

Neem soja. Grootschalige sojaproductie vindt grotendeels plaats in monoculturen, met kunstmest, pesticiden en in sommige regio’s gepaard met ontbossing. Toch valt soja in dezelfde categorie als een peulvrucht uit een biodivers systeem op gezonde bodem. En standaard rundvlees uit een intensief systeem, waarbij het dier zijn hele leven binnen staat en krachtvoer krijgt van elders, wordt over één kam geschoren met vlees van een rund dat jaarrond buiten staat op soortenrijk grasland.

Wij draaien volledig op eigen gras en ruwvoer. Geen voerinkoop, geen kunstmest, geen chemie. Ons graasmanagement is erop gericht dat de dieren het land zo beheren dat de bodem leeft, dat koolstof wordt vastgelegd en dat water wordt gebufferd. In een goed ingericht regeneratief systeem dragen dieren bij aan bodemopbouw en biodiversiteit, in plaats van die te belasten. Maar die positieve effecten worden in standaard LCA-berekeningen nauwelijks meegenomen.

Als je dat wél meeneemt, verschuift de discussie van plantaardig versus dierlijk naar de kwaliteit van het systeem waarin voedsel wordt geproduceerd. En dat is precies de discussie die we zouden moeten voeren.

Wat ontbreekt: de kwaliteit van het voedsel zelf

De Schijf van Vijf werkt met categorieën: rood vlees, plantaardige eiwitten, zuivel. Wat die categorieën niet vertellen, is hoe dat voedsel geproduceerd is, op welke bodem, met welk rantsoen en in welk systeem. En dat is nu precies waar het wat ons betreft om gaat.

Er zit een wereld van verschil tussen een tomaat uit een verwarmde kas op steenwol en een tomaat van een levende bodem in de volle grond. Tussen een ei van een kip die haar leven doorbrengt in een stal en een ei van een kip die de hele dag buiten scharrelt. Tussen vlees van een rund dat nooit buiten is geweest en vlees van een dier dat zijn hele leven op soortenrijk grasland heeft gestaan.

Die nuance verdwijnt als je alleen telt in grammen per week. En dat vinden wij als boeren een gemiste kans, niet alleen voor de discussie over gezondheid en milieu, maar ook voor de mensen die bewust willen kiezen wat ze eten.

Gezondheid: ook hier zit meer nuance

De gezondheidsredenering achter minder rood vlees is gebaseerd op studies die een samenhang laten zien tussen hoge inname van rood en bewerkt vlees en een verhoogd risico op hart- en vaatziekten en bepaalde vormen van kanker. Die studies zijn er, en we nemen ze serieus. Maar ook hier zit een blinde vlek.

De meeste epidemiologische studies meten het effect van gemiddeld rood vlees, en dat is overwegend vlees van dieren die graanvoer hebben gekregen in intensieve systemen. Grasgevoerd vlees heeft een ander samenstellingsprofiel: meer omega-3-vetzuren, een gunstiger verhouding tussen omega-6 en omega-3, meer CLA en meer antioxidantcomponenten zoals vitamine E. Het dieet van het rund is de directe schakel tussen wat de bodem en de planten bieden, en wat dat doet voor jouw lichaam.

Dat maakt het biologisch aannemelijk dat sommige veronderstelde risico’s van rood vlees minder sterk gelden voor grasgevoerd vlees uit een goed beheerd systeem. We zijn geen voedingsdeskundigen en we doen geen medische claims. Maar we vinden het belangrijk om te benoemen dat rood vlees geen uniforme categorie is, ook al behandelt de Schijf van Vijf het vaak wel zo.

Wat de Gezondheidsraad overigens zelf ook erkent: plantaardige eiwitten hebben gemiddeld een lagere biologische beschikbaarheid dan dierlijke. Dat betekent dat je er meer van moet eten om hetzelfde effect te bereiken, of dat je aanvullende voedingsstoffen nodig hebt. Vitamine B12, heemijzer, EPA en DHA, choline en goed opneembaar zink komen in dierlijke producten voor op een manier die het lichaam direct kan benutten. Dat is geen argument tegen peulvruchten of groenten, maar wel een reden om niet te snel te concluderen dat plantaardig per definitie gezonder is.

Waar het ons om gaat

We produceren geen vlees omdat we denken dat iedereen meer vlees moet eten. We produceren voedsel waarvan de kwaliteit begint in de bodem. Gezonde bodem, gezonde planten, gezonde dieren, schone voeding. Dat is de keten waar wij elke dag aan werken, en het is de keten die in de Schijf van Vijf niet zichtbaar is.

De vraag die ons bezighoudt is niet hoeveel gram rood vlees per week verantwoord is. De vraag is of we nog weten waar ons voedsel vandaan komt, hoe het geproduceerd is en wat dat doet met de bodem, het dier en uiteindelijk met ons eigen lichaam. Die vraag verdient meer ruimte dan een richtlijn in grammen haar kan geven.