Onze bosvarkens: hoe varkens helpen in het bosbeheer

Als je onze bosvarkens ziet wroeten tussen de bomen, liggen in de modder of rustig scharrelen onder het bladerdak, lijkt het misschien vanzelfsprekend. Alsof varkens gewoon in het bos horen. En dat is ook zo. Varkens zijn nieuwsgierige, slimme en sterke dieren. Ze zoeken, graven, ruiken, keren de bodem om voedsel te vinden. In een bos kunnen ze gedrag laten zien dat in een stal nauwelijks ruimte krijgt.

Bij Boeren in het Bos houden we onze varkens niet alleen voor vlees. We zetten ze ook in als boswerkers. Ze brengen beweging en lucht in de bodem, openen plekken door aan struikjes te knagen of te duwen, maken oude zaadbanken beschikbaar en helpen ons bij het gezond houden van de bossen.

Natuurlijk varkens houden op deze manier vraagt om dagelijks kijken: wat heeft het dier nodig, wat kan het bos dragen en wat past binnen een verantwoord landbouwsysteem?

Hoe wij begonnen met varkens in het bos

Toen wij in 2015 begonnen met onze varkens, liepen ze nog niet op Landgoed Boschhoeve. We hielden ze in verschillende particuliere bossen en op akkers in de omgeving. Dat waren heel verschillende plekken: naaldbossen, loofbossen, robiniabossen, aardappel akkers en andere akkers die opgeschoond mochten worden. 

We brachten voer naar die verschillende plekken. Dat voer bestond voor een groot deel uit reststromen: groenteresten van een groentesnijderij, wei van een kaasmaker en brokken van de oliemolen. Denk aan oliekoeken van zonnebloem, koolzaad en andere zaden die na het persen overblijven. 

Die eerste jaren waren vooral leerjaren. We zagen wat varkens doen in verschillende soorten bos en op de akkers. Hoe ze wroeten en wat ze eten. Hoe snel een plek verandert. Hoe belangrijk het is om ze steeds te verplaatsen. 

Van losse bossen naar Landgoed Boschhoeve

Toen we op Landgoed Boschhoeve kwamen, veranderde ons systeem. We kozen ervoor om niet meer overal varkens te houden, maar de dieren dichter bij huis in te zetten voor het bosbeheer op het landgoed.

Dat betekende ook minder dieren, want met zo'n 20 hectare bos in totaal kun je maar een tiental varkens houdenop een natuurlijke manier. Meestal lopen er bij ons rond de tien varkens op de boerderij. Soms in één groep, soms verdeeld over twee groepen, bijvoorbeeld als er nieuwe biggen zijn.

Die keuze past beter bij hoe wij willen boeren. We willen dieren houden op een manier die goed is voor het dier, voor het landschap en voor ons bedrijf. Op plekken waar hun gedrag echt iets toevoegt.

Wat doen varkens in het bos?

Varkens gebruiken hun neus om de bodem open te maken. Ze zoeken naar wortels, insecten, wormen, schimmels, gevallen vruchten,  noten, zaden en alles wat eetbaar of interessant ruikt. Daarbij keren ze de strooisellaag om en maken ze de bodem los.

Dat kan verschillende effecten hebben. Veel Nederlandse bodem hebben een verdichte en soms zelfs verstikte bodem. De varkens zorgen voor lucht in de bodem door deze te verstoren. Dichte lagen blad en takjes worden doorbroken. Zaden die jarenlang in de bodem lagen, kunnen weer licht en lucht krijgen. Op sommige plekken ontstaat ruimte voor nieuwe kieming. Er komt structuurverschil: niet alles blijft egaal dicht, maar er ontstaan open plekken, gewroete stukken, modderplekken, rustplekken en stukken waar het bos daarna weer kan herstellen.

In een levend ecosysteem is verstoring niet per definitie slecht. Korte, gerichte verstoring kan juist ruimte maken voor nieuwe groei. Maar dan moet die verstoring wel gevolgd worden door rust.

Daar zit de kern van ons beheer. Varkens kunnen iets waardevols doen in een bos, maar alleen als je ze op tijd verplaatst en de plek daarna rust geeft.

Varkens in het bos vragen goed beheer

De vraag die mensen terecht kunnen stellen is: is dit wel goed voor het bos?

Ons antwoord daarop is: alleen als je het goed beheert.

Varkens kunnen een bos verrijken, maar ze kunnen een stuk ook overbelasten. Als ze te lang op dezelfde plek blijven wordt wroeten geen gezonde verstoring meer, maar schade.

Daarom werken wij met verschillende vakken in het bos. De varkens worden verplaatst wanneer dat nodig is. Niet alleen op basis van een vaste kalender, maar vooral op basis van wat we zien. Hoe ziet de bodem eruit? Hoeveel begroeiing blijft er over? Hoe nat is het? Wat gebeurt er rond de voerplek? Is er nog balans tussen verstoring en herstel?

Wie zelf varkens natuurlijk wil houden of wil inzetten in landschap of bosbeheer, moet dit leren zien. Daarom vertellen we hier in de blog niet exact hoe lang dieren op een vak staan of hoe je dat technisch inricht. Dat zijn dingen die we uitgebreider behandelen in onze webinar over natuurlijk varkens houden. Daar gaan we dieper in op vakgrootte, voerplekken, verplaatsen, seizoenen en rustperiodes.

Natuurlijk gedrag, maar geen wild leven

Onze varkens leven buiten, in het bos. Ze kunnen wroeten, zoeken, rusten in de schaduw, modderbaden nemen en in een groep hun sociale gedrag laten zien. Dat is veel natuurlijker dan een leven op beton of in een kleine stal.

Maar ze zijn geen wilde zwijnen.

Een wild zwijn heeft een enorm leefgebied. Een gebied van een vierkante kilometer of meer is niet vreemd. Daarin zoekt het dier zijn voeding bij elkaar. 

Wij kunnen onze gehouden varkens niet allemaal een vierkante kilometer per dier geven. Daarom voeren we onze varkens bij. 

Natuurlijk varkens houden betekent voor ons niet dat we doen alsof onze dieren volledig wild leven. Dieren houden voor vleesproductie zal altijd een compromis zijn tussen de natuur van het dier, de draagkracht van het landschap, praktische zorg, economie en voedselproductie.

Voor ons draait het om de vraag: hoeveel ruimte kunnen we geven aan natuurlijk gedrag binnen een verantwoord gehouden systeem?

Wat eten onze bosvarkens?

Onze bosvarkens halen een deel van hun voeding uit het bos. Wat ze vinden, verschilt sterk per seizoen. In sommige periodes is er meer te halen dan in andere. Denk aan wortels, zaden, gevallen vruchten, insecten, wormen en allerlei kleine voedselbronnen die voor ons vaak nauwelijks zichtbaar zijn, maar voor een varken heel interessant zijn.

Daarnaast voeren we bij. Op dit moment krijgen ze vooral groenteresten van een groentesnijderij waar voornamelijk biologische groenten worden verwerkt en oliekoek van de oliemolen in Friesland. Als er niet voldoende reststromen beschikbaar zijn, voeren we ook varkensbrok bij. Dat is nodig om de dieren gezond te laten groeien.

Water, modder, schaduw en beschutting

Een varken heeft in de zomer niet alleen schaduw nodig, maar ook verkoeling. Varkens kunnen slecht zweten. Modder en water zijn daarom geen luxe, maar onderdeel van goed dierenwelzijn.

Op Landgoed Boschhoeve hebben de varkens vaak gevulde of droogstaande poelen of vijvers in de buurt. Dat is voor hen ideaal. Ze kunnen liggen in de modder, afkoelen en hun huid beschermen. In droge periodes krijgen ze water via waterbakken.

Het bos zelf geeft beschutting. Er is schaduw, structuur en ruimte om een eigen plek te zoeken.

We gaan dagelijks naar de varkens.  We controleren elke dag of het goed gaat met de dieren, met het water, met het draad en met de plek waar ze lopen.

Gezondheid en zorg

Onze ervaring is dat de bosvarkens heel robuust zijn. We hebben eigenlijk nooit een dierenarts nodig. Ze worden niet ontwormd en niet gevaccineerd. Medicijnen gebruiken we niet preventief en eigenlijk verder ook niet, omdat het nooit nodig is.

De basis van hun gezondheid komt door hun leefomgeving: buitenlucht, beweging, geen stress, vrijheid voor natuurlijk gedrag en goed voer.

Wij geloven dat de gezondheid van vlees begint bij de gezondheid van het dier. Een dier dat buiten leeft, beweegt, natuurlijk gedrag kan laten zien en rustig groeit, levert ander voedsel voor ons mensen dan een dier uit een intensief systeem. 

Welke rassen gebruiken wij?

We zijn ooit begonnen met Tamworth-varkens. Tamworths zijn sociale, rustige, robuuste dieren. Ze passen goed in een buitensysteem en zijn prettig om mee te werken.

Op Landgoed Boschhoeve zijn we ook gaan experimenteren met andere rassen en kruisingen. We hebben onder andere gewerkt met kruisingen van Tamworth, Bonte Bentheimer, Husumer en Landvarken. Op dit moment lopen er vooral kruisingen.  

Groepsleven en rangorde

Onze varkens leven meestal in groepen van vijf tot tien dieren. Waar mogelijk werken we graag met rustige groepen of familiekuddes. In het verleden hadden we zelf zeugen en een dekbeer. De biggen werden dan bij ons geboren en groeiden op in familiekuddes.

De afgelopen jaren zijn we tijdelijk gestopt met zelf fokken. We kopen nu biggen in van andere kleinschalige buitenvarkenshouders. Dat hebben we gedaan om meer rust te krijgen in het bedrijf en in ons gezin. Jonge biggen en zeugen vragen extra aandacht. In een periode waarin we zelf jonge kinderen kregen, paste dat minder goed.

Eerlijke keuzes en compromissen

Niet elke keuze in dierhouderij is ideaal. Ook in een natuurlijker systeem blijf je keuzes maken die voortkomen uit verantwoordelijkheid, praktijk en economie.

Een voorbeeld daarvan is het houden van beertjes. Beertjes kunnen berengeur ontwikkelen in het vlees als ze ouder worden. Een alternatief is om ze heel jong te slachten, voordat ze geslachtsrijp worden, zoals gebeurt in de industriële houderij. Dat past niet bij onze visie op dierenwelzijn. Onze varkens groeien langzaam en worden meestal minimaal een jaar oud, vaak nog ouder.

Daarom komen beertjes meestal gecastreerd als jonge biggen bij ons. Dat is een compromis. We willen dieren langer laten groeien dan in een snel systeem, maar dan moeten we ook zorgen dat het vlees goed verkoopbaar blijft.

Dit soort keuzes laat zien dat dieren zo natuurijk mogelijk houden nooit zwart-wit is. Het gaat steeds om afwegen: dierenwelzijn, vleeskwaliteit, eerlijkheid naar de klant, praktische haalbaarheid en respect voor het dier.

Wanneer worden onze bosvarkens geslacht?

Onze varkens worden niet geslacht op basis van maximale industriële efficiëntie. Ze groeien langzaam en worden meestal rond een jaar tot anderhalf jaar oud. Soms lopen ze zelfs langer bij ons in het bos dan het moment waarop ze technisch gezien al klaar zijn voor de slacht.

Dat komt doordat we slachten wanneer er behoefte is aan voorraad in de vriezer en de webshop. Als de vriezer nog vol is, blijven dieren langer lopen. 

Dit levert ander vlees op dan snelgroeiend gangbaar varkensvlees. Het vlees heeft meer karakter. Het dier heeft bewogen, buiten geleefd, gewroet, gezocht en langzaam gegroeid. Dat proef je terug.

Samenleven met wild en wolf

Op Landgoed Boschhoeve leven niet alleen onze dieren. We zien ook reeën, dassen, vossen en veel andere wilde dieren. Onze ervaring is niet dat de varkens het wild verdringen. We zien juist dat ze naast elkaar blijven bestaan.

De varkens staan achter een enkel stroomdraadje. Ondanks de aanwezigheid van wolven in de omgeving hebben we nog nooit gezien dat onze varkens zijn aangevallen. 

Wat proef je terug in bosvarkensvlees?

Bosvarkensvlees is anders dan standaard varkensvlees. Onze varkens bewegen meer. Ze leven buiten. Ze groeien langzamer. Ze krijgen deels voeding uit hun omgeving en deels uit reststromen en aanvullend voer. Ze worden ouder dan veel gangbare vleesvarkens.

Dat geeft vlees met karakter. Donkerrood, kruidig en vol van smaak en voedingstoffen denken wij. 

Wie ons bosvarkensvlees proeft, proeft niet alleen varkensvlees. Je proeft ook iets van de manier waarop het dier heeft geleefd: buiten, in beweging, in contact met bodem, bos en seizoen.

Waarom wij bosvarkens houden

Bosvarkens houden is niet de makkelijkste manier van varkens houden. Het is ook niet de goedkoopste. Het vraagt hekken, water, voer, observatie, verplaatsen, bijsturen en accepteren dat de natuur nooit maakbaar is.

Maar het past bij onze visie.

Wij willen voedsel produceren op een manier die niet losstaat van het landschap, maar ermee verbonden is. Dieren zijn daarin geen productiemachines, maar levende wezens met gedrag, behoeften en invloed. Een varken kan schade doen als je het verkeerd inzet. Maar goed begeleid kan een varken ook leven brengen in een bosbodem, reststromen omzetten in voedsel en vlees leveren met een verhaal dat klopt.

Daarom blijven we zoeken naar de balans. Tussen natuur en landbouw. Tussen dier en landschap. Tussen eerlijkheid en verkoopbaarheid. Tussen idealen en dagelijkse praktijk.

Wil je proeven wat deze manier van houden oplevert? Dan kun je ons bosvarkensvlees vinden in de webshop. En wil je dieper leren hoe je varkens op een natuurlijke manier kunt houden en inzetten in landschap of bosbeheer, dan kun je onze webinar over natuurlijk varkens houden volgen.