Menu
EUR
Schrijf je in voor de nieuwsbrief en ontvang €5 korting op je bestelling. Aanmelden
Ossobuco van grasgevoerde runderschenkel – koken zoals op de oude boerderij

Ossobuco van grasgevoerde runderschenkel – koken zoals op de oude boerderij

Door: Mariska Slot Reacties: 0

Stel je een boerderijkeuken van honderd jaar geleden voor. Geen koelkast vol boodschappen voor de komende week, geen supermarkt waar je 's avonds nog even een kipfilet, zak voorgesneden groenten of pak bouillon haalt en al helemaal geen keuze uit alleen de mooiste en zachtste delen van een dier. Wat er wél was, was kennis: over wanneer je moest zaaien en oogsten, over het houden en voeren van dieren, maar ook over wat je daarna met al dat voedsel moest doen. Want zelf voedsel produceren is één ding; er daadwerkelijk van kunnen leven is iets heel anders.

De keuken hoorde bij het boerenbedrijf

Op veel boerenerven werd vroeger een flink deel van het voedsel voor het eigen huishouden geproduceerd. Groenten en kruiden kwamen uit de tuin, aardappelen van het land, fruit uit de boomgaard en eieren van de kippen. Afhankelijk van het bedrijf waren er melk, boter, kaas, vlees en vet van eigen dieren. Dat betekent niet dat iedere boerderij volledig zelfvoorzienend was. Mensen hebben altijd gehandeld, geruild en producten gekocht die ze zelf niet konden of wilden produceren, maar de afstand tussen voedsel produceren en voedsel bereiden was veel kleiner dan tegenwoordig.

Als je naar oude boerderijen kijkt, zie je bovendien hoe letterlijk voedselverwerking onderdeel van het boerenbedrijf was. In historische Friese boerderijen vinden we naast woon- en stalruimtes bijvoorbeeld aparte plekken voor het verwerken en koel bewaren van melk, zoals een karnruimte en melkkelder. De boerderij hield dus niet op bij het melken van de koe of het oogsten van een kool. Produceren, verwerken, bewaren en eten waren onderdelen van hetzelfde systeem.

De voorraadkast volgde het seizoen

Onze moderne voedselvoorziening heeft iets bijzonders mogelijk gemaakt: vrijwel ieder product is vrijwel altijd beschikbaar. We kunnen midden in de winter verse zomergroenten kopen en op iedere dag van het jaar ongeveer hetzelfde boodschappenlijstje meenemen naar de supermarkt. Wie zelf voedsel produceert, ontdekt al snel dat de natuur zo niet werkt. Twintig kolen zijn ongeveer tegelijkertijd klaar, een appelboom geeft in een relatief korte periode een groot deel van zijn oogst, een koe geeft iedere dag opnieuw melk en wanneer je een dier slacht, krijg je niet alleen precies de vier stukken vlees die je die week nodig hebt.

Er ontstond dus regelmatig in korte tijd een overvloed aan voedsel. De boerderijkeuken moest daarom steeds opnieuw antwoord geven op een heel praktische vraag: hoe zorgen we dat wat er nu in overvloed is, over een paar maanden nog gegeten kan worden? Groenten konden worden gezouten, gedroogd, ingelegd of gefermenteerd en later werd ook wecken een belangrijke manier om allerlei voedsel langer te bewaren. Fruit kon koel worden opgeslagen, gedroogd of verwerkt en melk kon worden gekarnd en verwerkt tot bijvoorbeeld boter en kaas. Niet alles gebeurde overal op precies dezelfde manier; welke technieken werden gebruikt hing af van streek, periode, welvaart, type boerderij en wat er op het erf geproduceerd werd. Het principe bleef echter hetzelfde: een oogst was pas echt waardevol als je wist hoe je hem moest bewaren en gebruiken.

Slachten wanneer het koud werd

Hetzelfde gold voor vlees. Vóór de komst van koelkast en vriezer speelde het seizoen een veel grotere rol bij het slachten en verwerken van dieren. De koude maanden waren daarvoor praktisch en niet voor niets werd november traditioneel ook wel slachtmaand genoemd. Met het slachten begon het werk bovendien pas, want een dier moest worden verdeeld en verwerkt en wat niet direct werd gegeten, moest op een andere manier houdbaar worden gemaakt. Zouten, pekelen, roken en drogen waren niet in de eerste plaats culinaire hobby's, maar praktische technieken waarmee voedsel langer bruikbaar bleef.

Ook vet was een waardevol product. Varkensvet kon worden uitgesmolten tot reuzel of varkensvet en rundervet tot een stevig bakvet zoals ossewit. Botten verdwenen niet vanzelfsprekend in de afvalbak, maar konden worden gebruikt voor bouillon. En taaie spieren waren geen mislukte biefstukken: ze vroegen simpelweg om een andere bereiding. Wie een heel dier moest benutten, kon zich veel minder permitteren om alleen de delen te waarderen die snel mals werden in de pan.

Een boerderij was ook een verzameling ambachten

Dat is misschien wel een van de grootste verschillen met onze huidige voedselvoorziening. Tegenwoordig is de keten verregaand gespecialiseerd: de boer produceert, een slachter slacht, een voedselbedrijf verwerkt, een logistiek bedrijf vervoert, een supermarkt verkoopt en thuis maken wij er een maaltijd van. Op een meer zelfvoorzienend boerenbedrijf lagen veel van die vaardigheden dichter bij elkaar. Je moest niet alleen weten hoe je een dier hield, maar ook wat je met de opbrengst kon doen; niet alleen hoe je kool teelde, maar ook hoe je een overvloed aan kool de winter door kreeg; en niet alleen hoe je een koe molk, maar ook wat je met melk kon doen als er meer was dan het huishouden die dag kon gebruiken.

Rond voedsel bestond daardoor een hele verzameling praktische vaardigheden. Melk werd verwerkt en gekarnd, groenten werden gefermenteerd en ingemaakt, fruit werd gedroogd en opgeslagen en vlees kon worden gezouten, gepekeld, gerookt of gedroogd. Mensen maakten worst, smolten reuzel en rundervet uit, trokken bouillon van botten en bindweefsel en wisten hoe ze veel meer delen van een dier konden bereiden dan alleen de malse spieren. Veel van die vaardigheden hebben we tegenwoordig niet meer nodig om iedere dag te kunnen eten. Dat heeft ons enorm veel gemak gebracht, maar daardoor is ook een deel van onze praktische voedselkennis naar de achtergrond verdwenen.

Zelfs de warmtebron bepaalde hoe er werd gekookt

Ook de keuken zelf was anders. Er werd gekookt met vuur en later op hout- en kolengestookte fornuizen, en zo'n warmtebron gebruik je anders dan een moderne inductieplaat die je voor precies twaalf minuten aanzet en daarna weer uitschakelt. Als er toch vuur brandde en warmte beschikbaar was, konden pannen langere tijd blijven staan. Soep, bouillon en stoofgerechten passen uitstekend in zo'n manier van koken. Daarmee kom je bij een ingrediënt dat in onze snelle keuken een beetje onhandig is geworden: tijd. Een taai stuk vlees hoefde niet met een technische truc in twintig minuten mals te worden; je kon het ook gewoon een middag geven.

Zelfvoorzienend leven is veel meer dan een moestuin

Dat vinden wij interessant, juist omdat er tegenwoordig weer zoveel belangstelling is voor zelfvoorzienend leven. Daarbij denken we al snel aan een moestuin, een paar kippen, fruitbomen en misschien ooit een stukje land. Maar stel dat het lukt en je ineens twintig kolen hebt, een mand appels, iedere dag eieren, een oude leghen die steeds minder eieren legt of uiteindelijk zelfs een heel rund. Dan begint het volgende vraagstuk pas: wat ga je ermee doen?

Wat heb je aan een heel rund als je alleen weet hoe je een biefstuk bakt? Wat doe je met botten, vet, orgaanvlees en bindweefsel? En wat doe je met groenten als de oogst groter is dan wat je die week kunt eten? Zelfvoorzienend leven betekent voor ons daarom niet dat je letterlijk alles zelf zou moeten produceren. Het gaat er ook om dat je weer begrijpt hoe voedsel wordt geproduceerd, verwerkt, bewaard en bereid, zodat je bewust kunt kiezen welk deel daarvan je weer zelf wilt kunnen. Wie daar zelf mee aan de slag wil, kan ook onze 5 valkuilen bij zelfvoorzienend boeren en leven bekijken: lessen die we zelf in de praktijk hebben geleerd.

Van de oude boerderijkeuken naar onze boerderij

Misschien is dat ook waarom we zelf steeds opnieuw bij een aantal van die oude technieken uitkomen. Niet omdat we terug willen naar het boerenleven van honderd jaar geleden; dat leven was niet alleen maar romantisch en betekende veel lichamelijk werk, minder zekerheid en een grote afhankelijkheid van oogst, seizoen en omstandigheden. Maar het idee dat voedselproductie niet ophoudt bij de oogst of de slacht vinden we wél bijzonder relevant.

Op onze boerderij proberen we daarom steeds meer van die keten weer bij elkaar te brengen. We houden dieren en verbouwen groenten, maar verwerken ook zelf voedsel. We maken bouillon, gebruiken het vet van onze dieren, fermenteren groenten en werken met technieken als roken en drogen. Niet omdat oud automatisch beter is, maar omdat het interessant is wat er gebeurt wanneer landbouw, verwerking en keuken weer dichter bij elkaar komen te liggen.

Zelf boer worden betekent dus ook leren wat je met voedsel doet

Dat nemen we ook mee in onze educatie over zelfvoorzienend leven en zelf boer worden. Wie boer wil worden, kan ontzettend veel leren over bodem, gras, bomen, dieren, compost en teelt, maar uiteindelijk produceren we voedsel. De vraag wat je vervolgens met dat voedsel doet, hoort daar wat ons betreft net zo goed bij. Zelfvoorzienendheid zit niet alleen in hectares grond of aantallen dieren, maar juist ook in vaardigheden: weten hoe je een kool fermenteert, hoe je een kip volledig gebruikt, hoe je vet uitsmelt, hoe je van botten bouillon maakt en hoe je een overvloed bewaart voor later.

En daar hoort nog een andere vaardigheid bij: begrijpen dat ieder ingrediënt zijn eigen bereiding vraagt. Van een dier hoeft niet ieder stuk vlees mals genoeg te zijn om kort in een koekenpan te bakken. Sommige delen worden juist bijzonder wanneer je ze uren de tijd geeft. Een runderschenkel is daarvan misschien wel een van de mooiste voorbeelden.

Een schenkel dwingt je om anders naar vlees te kijken

Een runderschenkel komt uit de poot van het rund. Het zijn spieren die tijdens het leven van het dier intensief zijn gebruikt en daardoor relatief veel bindweefsel bevatten. Leg zo'n stuk vlees kort in een hete koekenpan en je krijgt niet het resultaat van een biefstuk, maar geef het vocht, een gematigde temperatuur en vooral voldoende tijd en er gebeurt iets heel anders. Bij langdurige verhitting in een vochtige omgeving wordt collageen uit het bindweefsel geleidelijk omgezet in gelatine. Die gelatine geeft het stoofvocht zijn volle, bijna plakkerige mondgevoel en uiteindelijk wordt het vlees zo zacht dat het bijna vanzelf van het bot komt.

Precies midden in dat bot zit bovendien nog iets bijzonders: merg. Geen afvalproduct, maar een rijk en smaakvol onderdeel van het gerecht. Daarmee is een schenkel eigenlijk een klein lesje in het benutten van een heel dier: spier, bindweefsel, bot en merg dragen allemaal iets bij aan het uiteindelijke gerecht.

Van de boerderijkeuken naar Milaan

Onze Nederlandse grootouders zullen hun gestoofde schenkel waarschijnlijk geen ossobuco hebben genoemd, maar het principe zouden ze onmiddellijk hebben herkend: neem een deel van het dier dat tijd nodig heeft, bak het aan in vet, voeg eenvoudige groenten en vocht toe, zet de pan op een rustige warmtebron en laat tijd het werk doen. In Noord-Italië werd juist de schenkel beroemd als ossobuco alla Milanese. Osso buco betekent letterlijk zoiets als bot met een gat, een verwijzing naar het ronde mergbot in het midden van de schenkel.

Traditioneel wordt ossobuco gemaakt van kalfsschenkel. Wij maken hem bewust van schenkel van grasgevoerd natuurrund. Runderschenkel is steviger dan kalfsschenkel en heeft doorgaans meer tijd nodig, maar bij dit gerecht is tijd geen probleem. Het is juist een van de ingrediënten.

Recept: ossobuco van grasgevoerde runderschenkel

Dit is geen snelle doordeweekse maaltijd. Begin in de middag of maak de ossobuco een dag eerder. Een nacht rust in de koelkast is voor een stoofgerecht bepaald geen straf en de volgende dag hoef je hem alleen rustig opnieuw op te warmen.

Ingrediënten voor 4 personen

Voor de gremolata

  • een flinke hand platte peterselie
  • 1 kleine teen knoflook
  • de fijne gele rasp van 1 biologische citroen

Bereiding

1. Bereid het vlees voor.
Haal de schenkels ongeveer een half uur voor het bereiden uit de koelkast, dep ze droog en bestrooi ze met zout en zwarte peper.

2. Bak de schenkels goed bruin.
Verhit het ossewit in een zware braadpan en bak de schenkels aan beide kanten stevig aan totdat ze mooi bruin zijn. Doe dit liever in twee rondes dan dat je de pan helemaal vol legt. Als er te veel vlees tegelijk in de pan ligt, koelt de pan af en gaat het vlees eerder koken dan bakken. Haal de aangebraden schenkels uit de pan en leg ze even apart.

3. Maak de basis.
Snijd ui, wortel en bleekselderij fijn en bak ze rustig in het achtergebleven rundervet. Geef de groenten de tijd om zacht te worden en een beetje kleur te krijgen. Voeg vervolgens de fijngehakte knoflook toe en bak die kort mee.

4. Blus af.
Schenk de witte wijn in de hete pan en roer met een houten lepel de bruine aanbaksels van de bodem los, want juist daarin zit veel smaak. Laat de wijn vervolgens enkele minuten inkoken.

5. Laat de schenkel langzaam garen.
Leg het vlees terug in de pan, voeg laurier en tijm toe en schenk er zoveel bouillon bij dat de schenkels ongeveer voor twee derde in het vocht liggen. Breng het geheel rustig tegen de kook aan en zet de pan daarna op het allerlaagste vuur of plaats hem, met deksel, in een oven van ongeveer 140 °C.

Laat de runderschenkels ongeveer 3 tot 4 uur heel rustig garen. Kijk daarbij niet te veel naar de klok, maar vooral naar het vlees. Een rund is geen fabrieksproduct en de ene schenkel heeft wat langer nodig dan de andere. De ossobuco is klaar wanneer een vork gemakkelijk in het vlees glijdt en het vlees bijna vanzelf van het bot loslaat. Is het na drie uur nog stevig, geef het dan gewoon meer tijd.

6. Maak de gremolata.
Hak de peterselie en knoflook heel fijn en meng ze met de fijne rasp van de citroenschil. Gremolata wordt niet meegekookt; juist het frisse van citroen, rauwe knoflook en peterselie vormt aan het einde een mooi contrast met het diepe, langzaam gestoofde vlees.

7. Maak de saus af.
Haal de gare schenkels voorzichtig uit de pan, want ze kunnen inmiddels gemakkelijk uit elkaar vallen. Is de saus nog erg dun, laat hem dan zonder deksel rustig inkoken. Door de groenten, reductie en gelatine uit het vlees en bindweefsel heeft bloem wat ons betreft niet veel toegevoegde waarde. Proef de saus, voeg indien nodig zout en peper toe, leg de schenkels terug en strooi de gremolata er pas vlak voor het serveren over.

Kan ossobuco ook zonder wijn?

Dat kan. De wijn geeft zuur, aroma en diepte aan de saus, maar is niet noodzakelijk om een goede stoofpot te maken. Wil je geen alcohol gebruiken, vervang de wijn dan door extra bottenbouillon en voeg een kleine hoeveelheid zuur toe, bijvoorbeeld een scheutje appelazijn of wat citroensap. Begin voorzichtig; je kunt aan het einde altijd nog wat toevoegen.

En het merg?

Opeten. Het zachte merg midden in het bot is juist een kenmerkend onderdeel van ossobuco. Lepel het uit het bot en eet het bij het vlees en de saus. Dat kleine stukje van het gerecht laat eigenlijk precies zien waar dit hele verhaal over gaat. Als je alleen gewend bent om uitgebeende, netjes geportioneerde stukken vlees te kopen, lijkt zo'n bot misschien iets wat je op je bord overhoudt. Als je naar het hele dier kijkt, ontdek je dat er midden in dat bot nog iets waardevols zit.

Wat eet je bij ossobuco?

In Milaan wordt ossobuco klassiek gecombineerd met risotto alla Milanese, een risotto met onder andere saffraan. Voor onze versie hoeft dat wat ons betreft niet. Wil je dichter bij een eenvoudige Noord-Europese boerderijkeuken blijven, serveer de ossobuco dan met aardappelpuree, knolselderijpuree of geroosterde wortelgroenten en groenten van het seizoen. Een puree is bijzonder geschikt omdat je daarmee ook de saus goed kunt opeten, en die saus wil je niet in de pan achterlaten.

Kun je ossobuco een dag eerder maken?

Graag zelfs. Laat de pan na bereiding afkoelen en zet hem vervolgens gekoeld weg. De volgende dag kun je de ossobuco langzaam opnieuw verwarmen. Een bijkomend voordeel is dat het vet na koeling boven op de saus stolt, waardoor je gemakkelijk een deel kunt verwijderen als je de saus minder vet wilt hebben. Gooi dat vet overigens niet automatisch weg: als het schoon en smakelijk is, kun je het bewaren en opnieuw gebruiken om bijvoorbeeld groenten of aardappelen in te bakken.

Misschien is kennis wel het belangrijkste ingrediënt

We hoeven niet terug naar de boerderijkeuken van honderd jaar geleden, maar we kunnen er wel iets van terughalen. Weten welk stuk van een dier je voor je hebt en waarom het ene stuk drie minuten nodig heeft en het andere vier uur. Een overvloedige oogst kunnen bewaren, kunnen fermenteren, drogen, roken en inmaken, vet niet automatisch als afval zien en weten hoe je botten en bindweefsel verandert in bouillon en stoofgerechten. Het gaat uiteindelijk om leren koken met wat het land en de dieren daadwerkelijk geven, in plaats van alleen voedsel te produceren dat precies past bij onze moderne recepten.

Dat is voor ons een belangrijk onderdeel van zelfvoorzienender leven. Je kunt hectares land hebben, een enorme moestuin aanleggen en allerlei dieren houden, maar zonder de kennis om die opbrengst te verwerken, te bewaren en te bereiden, ben je nog steeds afhankelijk van iemand anders om er voedsel van te maken. Misschien was dat wel een van de belangrijkste eigenschappen van de oude boerderijkeuken: het was de plek waar landbouw veranderde in eten. En precies die verbinding proberen we op onze eigen boerderij opnieuw te maken.

Wil je verder leren over zelf voedsel produceren, natuurlijk dieren houden, regeneratieve landbouw en het opbouwen van een eigen plek of landbouwbedrijf? Bekijk dan ons educatieaanbod. Daar delen we onze praktijkervaring in workshops, cursussen, webinars, digitale gidsen en meerdaagse opleidingen.


Reacties (0)

There are no comments yet, be the first one to comment
Kies uw taal
Kies uw valuta
€

Mijn account

Wachtwoord vergeten?

Recent toegevoegd

Totaal incl. btw
€0,00
Bestel nog voor €275,00 en de verzending is gratis
0
Vergelijk
Start vergelijking

Laat een reactie achter

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Dit artikel is toegevoegd aan uw winkel wagen!
Wij slaan cookies op om onze website te verbeteren. Is dat akkoord? Ja Nee Meer over cookies »